Tytułem wstępu

Zanim zapoznasz się z poniższym materiałem zachęcam do przeglądnięcia strony dotyczącej problemu pisowni Chrobacza czy Hrobacza.

Poniższy tekst pochodzi z "Zeszytów Społeczno-Historycznych Gminy Kozy" nr 3.

Językowe, historyczne i prawne kwestie nazwy "Chrobacza Łąka" - Dr Marta Tylza-Janosz

Kwestie językowe genezy nazwy "Chrobacza Łąka"
Wieś Kozy powstała na obszarze oddziaływania osadniczego czeskiego, związanego również z powiązaniami dziejowymi tych ziem z państwem czeskim w czasach średniowiecza. Ta okoliczność sprawiła, że wytworzyła się specyficzna gwara ludowa, właściwa dla pogranicza czesko-słowackiego (1 - Wł. Skoczylas, Słownik gwary używanej w Kozach, Kozy 2006.). Szczególne naleciałości językowe widoczne są wśród ludności pogórza beskidzkiego, Podhala oraz Śląska cieszyńsko-opawskiego. Dlatego też wśród mieszkańców Kóz i okolic w kształtowaniu specyficznej gwary oraz nazw miejsc i obiektów topograficznych widoczne są wpływy języka czeskiego. Sytuacja ta dotyczyła również wyrazów z głoskami "ch" i "h". W momencie powstawania i ewolucji języka właściwe było zupełnie różne brzmienie tych dwóch głosek. Głoskę "h" wymawiano dźwięcznie, natomiast "ch" bezdźwięcznie. Dodatkowo we wczesnym okresie kształtowania się języka polskiego głoska "ch" oznaczała również inne dźwięki mowy. W XII w. Polacy oraz Czesi oznaczali tym dwuzankiem dźwięki "c" oraz "cz" (2 - St. Szober, Język a człowiek i naród. Szkice o języku, Lwów ok. 1939 r., s. 152.). W miarę ewolucji języka pewne wyrazy i ich pisownia uległy zmianie. Opierając się na powyższych przesłankach, można przyjąć, że nazwa Chrobacza Łąka oznaczałaby fonetycznie nazwę "robacza", gdzie "ch" nie odgrywało tak znaczącej roli fonetycznej jak obecnie. Niemniej jednak jest bardzo prawdopodobne, iż nazwa ta ma właśnie taką genezę. Słownik polszczyzny XVI wieku wyróżnia hasła "Chrobak - w znaczeniu robak, chrobaczyć się - robaczyć się, chrobaczliwy - robaczliwy", gdzie "ch" jest głoską niemą (3 - Słownik polszczyzny XVI w, T. III, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Wrocław - Warszawa-Kraków 1968 r., s. 318.). Wyraz ten występuje już w tekstach z XVI w., uznanych przez ekspertów polszczyzny historycznej za kanon źródłowy (4 - K. Szafran, Analiza i opis formalny struktury Słownika polszczyzny XVI w, Warszawa 2007, s. 11.), można więc przyjać, iż wyraz "chrobacza" mógł mieć więc taką etymologię. Prawdopodobne jest również, że nazwa mogła pochodzić od nazwiska właściciela terenów, jak to często miało miejsce przy oznaczaniu hal, łąk jako nazw obiektów fizjograficznych w pasmach górskich np. Hala Gąsienicowa, Hala Zoniowa itp. Wtedy nazwa Chrobacza Łąka pochodziłaby od nazwiska Chrobak, którego geneza również wskazuje na pochodzenie czesko-słowackie-chorwackie (5 - Tak też nazwę wyjaśnia Słownik etymologiczny nazwa geograficznych Śląska, pod red. St. Responda, H. Borka, St. Sochackiej, Opole 1970, t. 2 s. 20.). Patrząc jednak na występowanie tego nazwiska, należy zauważyć, iż w Czechach występuje odmiana pisana przez samo "H" - Hrobak, co może oznaczać, że w związku z różnicami w fonetyce "ch" i "h" ostatecznie język czeski wytworzył formę z głoską dźwięczną. Zaistniała zmiana wynika również z wpływu języka i kultury niemieckiej na język czeski i słowacki.

Obecnie w przypadku języka polskiego fonetyczne rozróżnienie głosowego "h" od bezgłosowego "ch", jak oznacza prof. Jan Miodek, zatarło się, a wspomniane różnice właściwe są jedynie na pograniczu czesko-słowackim (6 - J. Miodek, Rzecz o języku. Szkice o współczesnej polszczyźnie, Wrocław 1983.). Pomijając różnice fonetyczne, które obecnie w przypadku tych dwóch głosek nie są praktycznie słyszalne, należy zaznaczyć, że "litera "h" ma więc znaczenie wyłącznie ortograficzne i utrzymuje się w pisowni dzięki tradycji (7 - Szober, op. cit., s. 210.). Tradycja ta dla pisowni nazwy wzgórza "Chrobacza Łąka" wydaje się być gruntownie udokumentowana. Jednoznacznie wskazuje na masowe występowanie formy pisanej przez samo "h". W dokumentach, mapach oraz publikachach starszych niż przed połową lat 60-tych XX wieku nie występuje odmiana obecnie "prawnie, bo urzędowo" uznana za jedyną właściwą - pisana przez "ch". Wydaje się prawdopodobne, że forma ta pojawiła się sztucznie w czasie państwowego i odgórnego ustalania i systematyzacji nazw obiektów fizjograficznych, do jakiego doszło w latach 60-tych XX wieku.

Systematyzacja i tradycja pisarska nazwy
Zbieranie i ujednolicanie nazw geograficznych ma w Polsce długą tradycję. Na szerszą skalę rozpoczęto ten proces w XVIII wieku, wraz z pierwszymi opracowaniami map i wykazów nazw miejscowych, obejmujących całe lub prawie całe terytorium Rzeczypospolitej. Jak można zauważyć w dokumentach pisanych pochodzących z XIX wieku wszelkie mapy oraz opracowania przyjęły na oznaczenie wzgórza nazwę "Hrobacza Łąka". Jednocześnie nie można pisowni utożsamiać jednoznacznie ze zmianami poczynionymi przez władze austriackie, gdyż starano się zachowywać transkrypcję polskich nazw. Na przykład w pisanych po niemiecku przewodniku po Beskidach z 1914r. podawano polską pisownię nazw np. Magóra, Hrobacza Łąka, Pilsko, Babia Góra (8 - E. Tischler, Die Ostelichen Beskiden im Gebiet der Sektion Bielz-Biala des Beskiden - Vereins, Schweidnitz 1914, s. 56.). Wobec powyższego zestawienia znaki polskie "ó" "h" były używane w tych nazwach, w jakich funkcjonowały, a nie zostały "zniemczone". Mapy wojskowe monarchuu austro-węgierskiej również zachowując polskie głoski diakrytyczne, posługiwały się nazwą "Hrobacza Łąka" (9 - Mapa Wojskowa Galicji tyt. Oświęcim, Assist. F. Kohaut Offiz. F. Erben, r. 1905. Mapa Wojskowa ok. 1891 r. (Załącznik nr 2 i 2a)). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918r. zaistnaiała konieczność ujednolicenia nazewnictwa geograficznego, nazwy były natomiast ustalane na potrzeby wydawania map topograficznych i spisów powszechnych. Pierwsze mapy topograficzne zaczął wydawać w 1919r. Instytut Wojskowo-Geograficzny (od 1921r. Wojskowy Instytut Geograficzny) - początkowo były to przedruki map państw zaborczych, na ktorych jednak zmieniono nazewnictwo na polskie. W przypadku "Chrobaczej Łąki" nazewnictwo wspomnianego obiektu jest pisane przez "H", tak więc nie można utożsamiać pisowni tej nazwy z "niepolskością", a należy podkreślić, iż taka a nie inna forma była powszechnie przyjęta (10 - Mapa Wojskowa Geograficzna Instytutu w Warszawie opracowanej na podstwie mapy 1:25000 z 1931 r. W latach 1932-1933(załącznik nr 3)). Pomimo standaryzacji nazw urzędowych Polski, jaką przeprowadzono w okresie międzywojennym, na podstawie "Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o ustaleniu nazw miejscowości i o numeracji nieruchomości" mającego moc ustawy, nadal brak było regulacji dotyczących ustalania nazw miejscowości niezamieszkalnych i obiektów fizjograficznych, w tym nazw wzgórz. Dlatego we wszelkich publikacjach, w tym mapach, istniała forma "Hrobacza Łąka" (11 - V. Kubijovicz, Życie pasterskie w beskiach magórskich, Polska Akademia Umiejętności, 1927, s. 51; K. Rymunt, Gewassernamen im Flussgebiet der oberen Weichsel von der Quelle bis zu Sola Und Przemsza, 1933, s. 22).

Sytuację dotyczącą opracowania urzędowych nazw miejscowości, w tym również obiektów fizjograficznych, miała zmienić praca powołanej Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych - organu opiniodawczo-doradczego powoływanemu każdorazowo przy ministrze właściwym do spraw administracji publicznej. W roku 1980 ukazało się zarządzenie Nr 15 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 10 lipca 1980 roku w sprawie ustalenia wykazu miejscowości w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. Urz. MAGTiOŚ Nr 4 poz. 9). W tym akcie ustalone zostały urzędowe nazwy miejscowości zawarte w załączniku stanowiącym "Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce" - publikacji wydanej w trzech tomach w latach 1980-82 przez Ministerstwo Administracji, Godpodarki Terenowej i Ochrony Środowiska orz Główny Urząd Statystyczny. Ten zawierający ok. 111.000 nazwa miejscowości i ich części wykaz jest jedynym, jaki ukazał się do tej pory urzędowym wykazem wszystkich nazwanych miejscowości w Polsce. W powyższym wykazie nazwa "Chrobacza Łąka" należąca do gminy Czernichów wystepuje w formie przez "CH" (12 - Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce, Ministerstwo Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska, Poland. Główny Urząd Statystyczny, t. 1, s. 237.). Od roku 1980 niektóre nazwy zawarte w wykazie były w późniejszych latach zmieniane, jednak nie dotyczyło to wspomnianego obiektu (13 - http://www.gugik.gov.pl/komisja/urzedowe_nazwy_miejscowosci.php. Dostęp dn. 8 lipca 2009r.). Wobec powyższego forma "Chrobacza" jest obecnie jedyną właściwą nazwą urzędową.

Kwestie prawnego używania nazwy
Sprawa używania nazwy "Chrobacza" pod względem prawnym jest dość jasna. W okresie międzywojennym stwierdzono potrzebę nadania problematyce nazewnictwa miejscowości wymiar formalno-prawny, by móc uporządkować nazwy miejscowości odziedziczone po trzech zaborach. W tym celu uchwalono rozporządzenie (z mocą ustawy) Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 października 1943 r. o ustalaniu nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych oraz o numeracji nieruchomości (Dz. U. Nr 94, poz. 850 z późniejszymi zmianami), które mówiło , iż w stosunkach publicznych wolno używać nazw miejscowości jedynie w brzmieniu urzędowym, ustalonym w trybie tego rozporządzenia. W 1948 r. rozciągnięto ten zapis również na obiekty fizjograficzne.

Zasadę powyższą utrzymała także obowiązująca obecnie ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (14 - Ustawa z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych, Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późń. zm.), która zastąpiła rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 1943 r. Na podstawie art.3 ust 2 "Podmioty wykonujące zadanie publiczne na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są zobowiązane używać urzędowych nazw ustalonych zgodnie z niniejszą ustawa, z uwzględnieniem odpowiednich przypadków deklinacji". Zgodnie z art. 7.1. Urzędowe nazwy, z zastrzeżeniem art.1.ust 2, ustala, zmienia lub znosi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw administracji publicznej, po przeprowadzeniu postępowania, o którym mowa w art. 8".

Wobec powyższych zapisów wspomnianej ustawy, formą prawnie obowiązującą jest ta przyjęta w "Wykazie urzędowym" z roku 1980, a więc "Chrobacza Łąka". Niemniej jednak zważywszy na utrwalaną przez ponad 100 lat tradycję pisania nazwy wzgórza przez samo "h" , począwszy od czasów , kiedy nazwy obiektów fizjograficznych po raz pierwszy były utrwalane na piśmie, pisownia ta wydaje się "nie na miejscu". Wobec powyższych uwag, głównie wskazujących na bardzo długą i powszechna tradycję posługiwania się nazwą przez samo "H" pisownia "Chrobacza" przez "ch" wydaje się spełniać przesłanki do zmiany tej nazwy.

Jak zaznacza komisja "nazwy miast, wsi, itd. Są używane nie tylko przez miejscową ludność, w aktach urzędów Gminnych, na tablicach drogowych, etc. Większość nazw funkcjonuje w obiegu krajowym i międzynarodowym, ponieważ została wprowadzona do różnego rodzaju słowników, wykazów, map, przewodników, publikacji historycznych i geograficznych. W związku z tym, obowiązkiem obywateli, organów samorządu terytorialnego oraz Komisji jest dbałość o to, by nazwy obiektów miały trwały charakter i nie ulegały koniunkturalnym zmianom. Nazwy miejscowości powinny opierać się doraźnym tendencjom do ich zmieniania lub wykreślania. Świadomość tego musi być ugruntowana we wszystkich organach administracji publicznej i propagowana wśród mieszkańców". (15 - http://www.mswia.gov.pl/portal/pl/541/6747/) W przypadku "Chrobaczej Łąki" zasada ta wydaje się być łamana (16 - Nieliczne sa opracowania, w których wzgórze to pisane jest przez "Ch", należy wymienić te po roku 1960, np. drugie wydanie książki Wł. Honkisz, Hest taka wieś Kozy, Kozy 1997.).

Dualizm jaki panuje w związku z nazwą wzgórza wprowadza zamęt i zamieszanie, nie tylko wśród lokalnej społeczności, ale i w szerszym kręgu odbiorców. Nazwy miejscowości i obiektów topograficznych występują w wykazach na mapach w przewodnikach, pracach historycznych i służą do porozumiewania się co do lokalizacji i identyfikacji obiektów w danym momencie, jak i w przeszłości. Nazwami tymi posługują się także różne instytucje i środowiska zgodnie ze swoimi zadaniami i potrzebami (kartografowie – mapy cywilne i wojskowe, służby geodezyjne, poczta, służby ratujące zdrowie i życie). Zważywszy, że wszelkie przewodniki turystyczne, mapy, informacje na stronach internetowych, stanowiących bardzo powszechne źródło wiadomości na temat gminy i samej góry zawierają nazwę "Hrobacza Łąka" (17 - Podana forma istnieje nie tylko w publikacjach XIX wiecznych, ale i współczesnych pracach. Powszechne jest używanie tej odmiany w opracowaniu regionalnych badaczy np. Wł. Skoczylasa, Podbeskidzka wieś Kozy, Kozy 2009r., Tenże, Słownik gwary używanej w Kozach, Kozy 2006; w zapiskachA. Zubera, Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Zofia Aleksandrowicz [i in.], Warszawa 1998, s. 329; w wydawanych na terenie Kóz "Zeszytach Historycznych"; w pracy zbiorowej Z dziejów parafii Świętych Szymona i Judy Tadeusza w Kozach, Kraków 1998; A. Blachura, Harczerze Hrobaczej Łąki, Kozy 2002. Dodatkowo wspomniana forma istnieje w szeregu przewodników : St. Zaręba, A. Jurkiewicz, Wodewództwo Katowickie. Przewodnik, Katowice 1962, s. 361; U. Lewandowska, W. Malik, Przewodnik po Polsce, 1991, s. 329; Beskid Śląski, wyd. Pascal 2002; J. Zinkow, Oświęcim i okolice. Monograficzny przewodnik turystyczny i krajoznawczy, Oświęceim 1994, s. 195. Forma ta istnieje również w encyklopediach PWN, stanowiących letalne i wiarygodne źródło wiedzy dla przeciętnego Polaka: Wielka Encyklopedia PWN, t. 14 klasztor-kreta, s. 509, hasło: Kozy.) wydaje się potrzebnym ujednolicenie jej nazwy. Być może przy redakcji Wykazu urzędowych nazw miejscowości w Polsce w latach 1980-1982, nie wzięto pod uwagę ugruntowanej tradycji piśmienniczej. Wskazuje na to procedura opracowywania wykazu, gdyż jak podaje Komisja, dane zostały zebrane w terenie w latach 60-tych XX w. przez wykwalifikowanych pracowników nauki i administracji, w bezpośrednich rozmowach z mieszkańcami. Być może w świadomości niektórych mieszkańców istniała uproszczona wizja nazwy "Chrobacza" od wspomnianego nazwiska "Chrobak". W tym przypadku nie zweryfikowano tych informacji z długoletnia praktyką pisarską, która nazwę góry traktuje odmiennie. Co ciekawsze, również oficjalnie na stronie internetowej gminy Czernichów używana jest powszechnie nazwa "Hrobacza", co tylko podkreśla powagę sytuacji.
W tym przypadku, jak zaznacza sama Komisja w Wykazie..., trafiają się jednakowe błędy, które powinny być poprawione na podstawie informacji z terenu oraz danych historycznych i kartograficznych, a te potwierdzają tylko wersję z formą "Hrobacza".

Zmiana nazewnictwa góry musi dotyczyć strony prawnej. Zasady i tryb ustalania zmiany i znoszenia urzędowych nazw miejscowości i ich części oraz urzędowych nazw obiektów fizjograficznych określa art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166 P. 1612 z późn. Zm.). Rada Gminy przekazuje wniosek w formie uchwały do właściwego wojewody w terminie do dnia 31 marca danego roku; wojewoda jest zobowiązany przesłać ten wniosek wraz ze swoja opinią ministrowi właściwemu do spraw administracji publicznej nie później niż w ciągu 30 dni od jego otrzymania. Ten powierza sprawę Komisji, która corocznie rozpatruje i opiniuje wnioski władz samorządowych gmin. Ustalenie, zmiana lub zniesienie urzędowej nazwy następuje z dniem 1 stycznia w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw administracji publicznej (18 - http://www.mswia.gov.pl/portal/pl/541/6747/). Pomimo, że Komisja formalnie jest jedynie ciałem doradczym, dotychczas Minister Spraw wewnętrznych i Administracji nie podjął decyzji sprzecznej z zaleceniami Komisji. Jedną z przesłanek, jakie zaleca Komisja dotycząca wnioskowania o zmianę nazwy, jest jej ujednolicenie oraz poprawy błędów językowych, uwzględniając tradycję i dziedzictwo historyczne dotyczące danego obiektu. W przypadku "Chrobaczej Łąki" z punktu widzenia długoletniości i powszechności występowania odmiany "Hrobacza Łąka" właściwa wydaje się zmiana nazwy wzgórza na formę pisaną przez samo "h".

Niniejsza ekspertyza została wykonana na zlecenie Wójta Gminy Kozy.

Po lekturze owego tekstu gorąco zachęcam do przeczytania opinii na jego temat, którą "popełnił" Tadeusz Hankus w tekście "Robaczywa ekspertyza".

Wojskowa Mapa Kóz oraz Hrobaczej Łąki z XIX wieku, 1891 mapa wojskowa

Kozy i kolice, chrobacza łąka - mapa Wojskowego Instytutu z 1931 roku


blog comments powered by Disqus
Copyright © 2009 - 2012 Bartek Medoń. Wszelkie prawa zastrzeżone.